Neurotyk – kim jest i jak sobie radzi w życiu codziennym?

Jeśli trafiłeś na ten tekst, prawdopodobnie ktoś nazwał cię neurotykiem albo sam tak o sobie myślisz. Może po każdej rozmowie z szefem analizujesz jego ton głosu. Może nie zasypiasz, bo w głowie przewijasz scenariusze, które najpewniej się nie wydarzą. A może żyjesz z osobą, która reaguje na drobiazgi tak, jakby walił się świat, i chcesz ją lepiej zrozumieć.

Dobra wiadomość jest taka, że to, co potocznie nazywamy byciem neurotykiem, nauka opisuje bardzo precyzyjnie. Mówimy o wysokim natężeniu cechy, którą psychologia osobowości nazywa neurotyzmem, czyli podwyższoną wrażliwością emocjonalną. Wiadomo, skąd się bierze, jak wpływa na codzienne funkcjonowanie i – co najważniejsze – że da się z nią żyć znacznie spokojniej, niż podpowiada wewnętrzny alarm.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny. Opisuje cechy i mechanizmy, ale nie zastępuje konsultacji ze specjalistą – rozpoznanie zaburzenia psychicznego może postawić wyłącznie psychiatra lub psycholog kliniczny po badaniu.

Kim jest neurotyk? Definicja bez stygmatyzacji

W języku codziennym „neurotyk” bywa epitetem: oznacza kogoś histerycznego, męczącego, „przewrażliwionego”. W psychologii to słowo funkcjonuje wyłącznie jako skrót myślowy. Neurotykiem nazywa się nieformalnie osobę, która ma wysoki wynik w wymiarze neurotyzmu, czyli wyraźną skłonność do przeżywania emocji negatywnych: lęku, niepokoju, przygnębienia, irytacji, poczucia winy i zawstydzenia.

Kluczowe są trzy parametry. Osoba o wysokim neurotyzmie reaguje negatywnymi emocjami częściej (próg wyzwolenia reakcji jest niższy), silniej (emocja ma większe natężenie) i dłużej (powrót do równowagi trwa dłużej). Nie chodzi o to, że przeżywa coś, czego inni nie znają. Chodzi o to, że jej system reagowania na zagrożenie jest ustawiony czulej.

Przykład z praktyki: dwie osoby dostają od przełożonego tę samą wiadomość – „Masz jutro chwilę o 10?”. Pierwsza myśli „pewnie chodzi o projekt” i wraca do pracy. Druga przegląda w pamięci ostatnie tygodnie, szuka swojego błędu, wieczorem nie może się skupić na filmie, w nocy budzi się o 4:00, a rano ma ścisk w żołądku. Rozmowa dotyczyła terminu urlopu.

Neurotyzm jest wymiarem, a nie kategorią. W populacji rozkłada się podobnie jak wzrost: większość ludzi ma wynik przeciętny, mniej osób bardzo niski lub bardzo wysoki. Nie istnieje więc granica, za którą ktoś „staje się neurotykiem”. Określenie to umownie dotyczy górnej części rozkładu. Wysoki neurotyzm nie świadczy o słabości charakteru, braku inteligencji ani złej woli – to sposób, w jaki układ nerwowy i nawyki psychiczne przetwarzają trudności.

Neurotyzm w świetle nauki: cecha osobowości, nie diagnoza

Skąd wzięło się to pojęcie

Jako wymiar osobowości neurotyzm opisał w połowie XX wieku brytyjski psycholog Hans Eysenck, który przeciwstawiał go stabilności emocjonalnej. Później stał się jednym z filarów modelu pięcioczynnikowego Paula Costy i Roberta McCrae. Obecnie model Wielkiej Piątki cech osobowości jest najszerzej stosowanym opisem osobowości w badaniach naukowych – obok neurotyzmu obejmuje ekstrawersję, otwartość na doświadczenia, ugodowość i sumienność. W polskiej literaturze spotkasz zamiennie dwa terminy: „neurotyzm” i „neurotyczność” (tak nazywa się skala w polskiej adaptacji kwestionariusza NEO-FFI).

Warto odróżnić to współczesne znaczenie od dawnego, psychoanalitycznego. Gdy Karen Horney pisała w 1937 roku o „neurotycznej osobowości naszych czasów”, miała na myśli wzorce obronne wynikające z lęku, a nie cechę mierzoną kwestionariuszem. Dziś, mówiąc o neurotyku, psycholog ma na myśli przede wszystkim wysoki wynik w wymiarze neurotyzmu.

Sześć aspektów neurotyzmu – nie każdy neurotyk wygląda tak samo

W szczegółowym kwestionariuszu NEO-PI-R neurotyzm dzieli się na sześć aspektów. To wyjaśnia, dlaczego dwie osoby z równie wysokim wynikiem ogólnym mogą funkcjonować zupełnie inaczej: jedna głównie się zamartwia, druga łatwo wybucha złością, trzecia najbardziej cierpi z powodu wstydu.

Skąd się bierze neurotyzm: geny, doświadczenia, wiek

Neurotyzm ma wyraźny komponent dziedziczny, ale nie jest wyrokiem genetycznym. Według metaanalizy badań nad odziedziczalnością osobowości (Vukasović i Bratko, 2015, 134 badania) około 40% różnic w cechach osobowości między ludźmi wiąże się z genami, a około 60% z czynnikami środowiskowymi. W samych badaniach bliźniąt szacunki są wyższe – metaanaliza danych z ponad 29 tysięcy par bliźniąt wskazała dla neurotyzmu odziedziczalność na poziomie około 48%.

Ważne doprecyzowanie: odziedziczalność dotyczy różnic w populacji, a nie losu konkretnej osoby. Dziedziczy się raczej wrażliwość układu nerwowego niż gotowe zachowania. To, czy wrażliwość przerodzi się w chroniczny niepokój, zależy m.in. od doświadczeń, przewlekłego stresu, wzorców wyniesionych z domu i nawyków radzenia sobie, których człowiek się nauczył.

Neurotyzm zmienia się też z wiekiem. Podłużne badania pokazują, że stabilność emocjonalna przeciętnie rośnie w dorosłości, najwyraźniej między 20. a 40. rokiem życia. Kobiety w badaniach prowadzonych w wielu krajach uzyskują średnio nieco wyższe wyniki niż mężczyźni, ale różnica jest umiarkowana, a rozkłady obu płci w dużej mierze się nakładają.

Neurotyk a nerwica – kluczowa różnica, którą często się myli

To najczęstsze nieporozumienie: „skoro jestem neurotykiem, to mam nerwicę”. Tymczasem neurotyzm to cecha osobowości, a nerwica to potoczna, historyczna nazwa grupy zaburzeń psychicznych. W klasyfikacji ICD-10, wciąż powszechnie stosowanej w polskiej dokumentacji medycznej, tworzą one blok F40–F48 („Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną”). Amerykańska klasyfikacja DSM zrezygnowała z nerwicy jako kategorii porządkującej zaburzenia już w 1980 roku (DSM-III), a ICD-11 rozdzieliła dawną grupę na osobne kategorie, m.in. zaburzenia lękowe lub związane ze strachem, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i zaburzenia związane ze stresem.

Sam neurotyzm nie jest jednostką diagnostyczną w żadnej klasyfikacji. W ICD-11 pojawia się pokrewne pojęcie „negatywnej afektywności”, ale wyłącznie jako opis profilu osoby, u której rozpoznano zaburzenie osobowości lub trudności osobowościowe. Podobny wymiar zawiera alternatywny model zaburzeń osobowości w DSM-5. Od cechy osobowości odróżnia je to, że rozpoznawanie zaburzeń nerwicowych opiera się na kryteriach czasu trwania, nasilenia objawów i ich wpływu na funkcjonowanie.

Związek między tymi pojęciami jest jednak bardzo silny. Metaanaliza Kotova i współpracowników (2010), obejmująca 175 badań, wykazała, że osoby z zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi mają znacznie wyższy neurotyzm niż populacja ogólna – średnia wielkość efektu wynosiła d = 1,65, co w psychologii oznacza różnicę bardzo dużą. Część tej zależności wynika z tego, że aktualne objawy podnoszą wyniki w kwestionariuszach. Jednak w metaanalizie 59 badań podłużnych (ponad 443 tys. uczestników) neurotyzm przewidywał późniejsze zaburzenia także po uwzględnieniu wcześniejszych objawów – związek słabł mniej więcej o połowę, ale pozostawał wyraźny i prawie nie malał z upływem lat.

Jak działa umysł neurotyka – cztery mechanizmy

Żeby zrozumieć, jak neurotyk radzi sobie w życiu codziennym, trzeba poznać mechanizmy, które podtrzymują napięcie. To one, a nie sama „wrażliwość”, decydują o tym, czy cecha staje się źródłem cierpienia.

1. Czuły system alarmowy

Uwaga osób o wysokim neurotyzmie szybciej wychwytuje sygnały potencjalnego zagrożenia, a sytuacje niejednoznaczne częściej interpretuje negatywnie. Brak odpowiedzi na wiadomość przez dwie godziny to dla jednych „pewnie jest zajęty”, dla drugich „coś się stało” albo „obraził się”. Badania neuroobrazowe sugerują u części takich osób silniejszą reakcję struktur mózgu związanych z wykrywaniem zagrożenia, m.in. ciała migdałowatego, choć wyniki poszczególnych prac nie są jednolite. Praktyczny wniosek jest prosty: alarm włącza się szybciej, niż wynikałoby to z realnego ryzyka.

2. Zamartwianie się i ruminacje

Zamartwianie się dotyczy przyszłości („co będzie, jeśli…”), ruminacje – przeszłości („dlaczego to powiedziałem, co jest ze mną nie tak”). Oba procesy dają złudzenie, że człowiek coś robi z problemem, choć w rzeczywistości krąży wokół niego. Badania Thomasa Borkovca pokazały, że zamartwianie się ma głównie charakter słowny i krótkotrwale tłumi pobudzenie fizjologiczne. Daje więc chwilową ulgę, co paradoksalnie wzmacnia ten nawyk. Dlatego ciągłe analizowanie wszystkiego tak trudno przerwać samą siłą woli.

3. Nietolerancja niepewności

Dla wielu neurotyków niepewność jest trudniejsza do zniesienia niż zła wiadomość. Stąd przekonanie, że „lepiej wiedzieć najgorsze, niż czekać”. Kanadyjski zespół Michela Dugasa uznał nietolerancję niepewności za jeden z głównych czynników podtrzymujących zaburzenie lękowe uogólnione. W codzienności przejawia się ona przygotowywaniem planów B, C i D, wielokrotnym sprawdzaniem, odkładaniem decyzji do momentu „pełnej pewności”, która nigdy nie nadchodzi.

4. Unikanie i szukanie zapewnień

To mechanizm najbardziej podstępny, bo z zewnątrz wygląda rozsądnie. Rezygnacja z wystąpienia, wielokrotne pytanie partnera „na pewno się nie gniewasz?”, sprawdzanie objawów w internecie – każde z tych zachowań przynosi szybką ulgę. Ulga uczy jednak mózg, że zagrożenie było prawdziwe, a człowiek sam by sobie nie poradził. W efekcie następnym razem lęk jest silniejszy. Psychologia nazywa to wzmocnieniem negatywnym; w praktyce wygląda to jak błędne koło.

Neurotyk w życiu codziennym – jak to wygląda w praktyce

Poniższe opisy to typowe wzorce, a nie lista objawów do odhaczenia. U konkretnej osoby część z nich będzie wyraźna, innych może nie być wcale.

W pracy: sumienność podszyta napięciem

Wiele osób o wysokim neurotyzmie to pracownicy staranni i dobrze przygotowani – często dlatego, że wyobrażają sobie wszystko, co może pójść źle. Kosztem jest przepracowywanie się, trudność z oddaniem zadania „wystarczająco dobrego”, odbieranie każdej uwagi jako dowodu porażki i odkładanie zadań, które budzą lęk przed oceną. Metaanalizy konsekwentnie wiążą neurotyzm z wyczerpaniem emocjonalnym, czyli kluczową składową wypalenia zawodowego. Ten sam mechanizm sprawia, że neurotyzm w środowisku zawodowym bywa jednocześnie atutem i obciążeniem.

Marta, księgowa, trzy razy sprawdza każdy przelew i rzadko popełnia błędy – zespół to docenia. Gdy jednak kierownik napisze „zajrzyj do raportu, jest drobna poprawka”, Marta przez resztę dnia nie potrafi zająć się niczym innym, a wieczorem opowiada partnerowi, że „chyba ją zwolnią”.

W związku: czujność na sygnały odrzucenia

W relacjach bliskich neurotyzm przejawia się zwykle czujnością na oznaki chłodu lub odrzucenia, potrzebą zapewnień, trudnością z odpuszczeniem po kłótni i skłonnością do odczytywania neutralnych zachowań jako krytyki. Metaanaliza Malouffa i współpracowników (2010; 19 prób, 3848 osób) wykazała, że niższy neurotyzm danej osoby wiąże się z wyższą satysfakcją ze związku u jej partnera. Efekty były jednak niewielkie, a badania korelacyjne nie przesądzają o kierunku zależności: niezadowalający związek również może podnosić poziom napięcia. Wpływ neurotyzmu na związek i relacje nie jest więc jednokierunkowy.

Dobra wiadomość płynie z badań podłużnych: zmiany neurotyzmu idą w parze ze zmianami satysfakcji ze związku – gdy neurotyzm z czasem spada, satysfakcja zwykle rośnie. Wysoki neurotyzm nie wyklucza więc udanej relacji. Wymaga za to świadomej komunikacji – o tym w części praktycznej.

Ciało i zdrowie: wsłuchiwanie się w sygnały

Przewlekłe napięcie często daje objawy somatyczne: bóle głowy i karku, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, kołatanie serca, uczucie duszności. Osoby o wysokim neurotyzmie częściej zauważają takie sygnały, częściej interpretują je jako groźne i częściej szukają pomocy medycznej. Uwaga: to nie znaczy, że każdy objaw jest „z nerwów”. Nowe lub nasilające się dolegliwości zawsze powinien najpierw ocenić lekarz, bo przypisanie wszystkiego psychice bywa równie szkodliwe jak nadmierne badanie się.

Sen: głowa, która nie gaśnie

Wieczór to moment, gdy znikają rozpraszacze, a myśli wracają z pełną siłą. Badania konsekwentnie łączą wysoki neurotyzm z gorszą subiektywną jakością snu i objawami bezsenności: dłuższym zasypianiem, wybudzeniami nad ranem, poczuciem nieregenerującego snu. Niewyspanie z kolei obniża próg reakcji emocjonalnej następnego dnia, więc problem się zapętla.

Decyzje i codzienne wybory

Wybór nowego telefonu, terminu urlopu czy przedszkola może zamienić się w wielodniową analizę, porównywanie dziesiątek opinii i lęk przed tym, że decyzja okaże się błędna. Po jej podjęciu często pojawia się żal i myślenie o opcjach odrzuconych. Druga skrajność to decyzje impulsywne, podejmowane po to, by jak najszybciej uciec od napięcia – na przykład zakup, który ma poprawić nastrój.

Informacje i media

Czuły system alarmowy łatwo „karmić”: przewijanie złych wiadomości do późnej nocy, śledzenie każdego doniesienia o kryzysie, czytanie komentarzy pod własnymi wpisami. Dla osoby o wysokim neurotyzmie strumień informacji działa jak ciągłe dostarczanie wyzwalaczy, które trudno potem wyłączyć.

Czy bycie neurotykiem ma dobre strony?

Uczciwa odpowiedź brzmi: tak, ale nie należy ich romantyzować. Koszty wysokiego neurotyzmu są realne i dobrze udokumentowane. Jednocześnie ta sama czujność, która męczy, bywa użyteczna.

Osobny wątek to tzw. zdrowy neurotyzm. Pojęcie zaproponowano w 2000 roku, a badanie Turiano i współpracowników (2012, „Brain, Behavior, and Immunity”) wykazało, że osoby z wysokim neurotyzmem i jednocześnie wysoką sumiennością miały niższy poziom interleukiny-6, markera stanu zapalnego, niż osoby z innymi kombinacjami tych cech. Autorzy przypuszczają, że takie osoby przekuwają niepokój w konkretne działania: regularne badania, unikanie ryzykownych zachowań. To hipoteza, nie pewnik, ale dobrze pokazuje, że o skutkach neurotyzmu decyduje w dużej mierze to, co człowiek robi ze swoim niepokojem.

Neurotyzm a zdrowie – co mówią badania

W szeroko cytowanym przeglądzie dotyczącym znaczenia neurotyzmu dla zdrowia publicznego Benjamin Lahey (2009, „American Psychologist”) zebrał dowody, że neurotyzm jest silnym korelatem i predyktorem wielu zaburzeń psychicznych i somatycznych, współwystępowania różnych zaburzeń oraz częstości korzystania z opieki zdrowotnej. Autor zaliczył go do cech o dużym znaczeniu dla zdrowia publicznego.

Trzeba jednak dodać zastrzeżenie: w obszarze zdrowia somatycznego wyniki są mieszane. Część badań wiąże wysoki neurotyzm z gorszym stanem zdrowia, inne nie znajdują takiego związku, a jeszcze inne – jak opisane wyżej prace o zdrowym neurotyzmie – wskazują na efekty ochronne w określonych układach cech. Pośrednikami mogą być przewlekły stres, styl życia (palenie, alkohol, mniej ruchu) i sposób zgłaszania objawów.

Dane z badania EZOP pokazują skalę problemu w Polsce: zaburzenia z dawnej grupy nerwicowej należą do najczęstszych zaburzeń psychicznych u dorosłych. Ponieważ wysoki neurotyzm jest wspólnym czynnikiem ryzyka dla wielu z nich, praca nad sposobem reagowania na stres ma znaczenie nie tylko dla komfortu, ale też profilaktyczne.

Jak sobie radzić z neurotyzmem na co dzień – strategie, które mają sens

Celem nie jest pozbycie się negatywnych emocji – to niemożliwe i niepotrzebne. Celem jest zmiana relacji z nimi i przerwanie zachowań, które je podtrzymują. Poniższe strategie wywodzą się głównie z terapii poznawczo-behawioralnej i mają dobre podstawy w badaniach nad lękiem. Nie zastępują psychoterapii, ale wiele osób może zacząć od nich samodzielnie.

Nazwij alarm, zanim w niego uwierzysz

Gdy pojawia się fala niepokoju, zatrzymaj się na kilka sekund i nazwij to, co się dzieje: „To mój mózg robi «a co, jeśli». Znam ten schemat”. Badania nad nazywaniem emocji (ang. affect labeling) pokazują, że samo precyzyjne opisanie stanu emocjonalnego może obniżać jego intensywność. Chodzi o przesunięcie się z pozycji „jestem w zagrożeniu” do pozycji „obserwuję, jak włącza się mój alarm”.

Wyznacz czas na zamartwianie się

Technika odraczania zamartwiania się (ang. worry postponement) brzmi absurdalnie, ale jest stosowana w terapii zaburzenia lękowego uogólnionego. Wybierz stałe 15–20 minut dziennie, najlepiej o tej samej porze i nie tuż przed snem. Gdy w ciągu dnia pojawi się zmartwienie, zapisz je jednym zdaniem i odłóż „na później”. W wyznaczonym czasie przejrzyj listę: część spraw straci znaczenie, a przy pozostałych zadaj sobie pytanie, czy da się z nimi coś konkretnego zrobić. Celem jest odzyskanie poczucia, że to ty decydujesz, kiedy zajmujesz się obawami.

Odróżnij problem do rozwiązania od problemu do przeczekania

Prosty test: „Czy w ciągu najbliższych 24 godzin mogę zrobić coś, co realnie zmieni tę sytuację?”. Jeśli tak – zaplanuj pierwszy, mały krok i go wykonaj (wyślij maila, umów wizytę, zapytaj wprost). Jeśli nie – dalsze rozmyślanie nie zwiększa kontroli, tylko przedłuża napięcie. Wtedy lepiej świadomie przenieść uwagę na aktywność, która angażuje ciało lub ręce.

Stopniowo ograniczaj sprawdzanie i szukanie zapewnień

Wypisz swoje zachowania zabezpieczające: wielokrotne sprawdzanie zamków, pytanie bliskich o potwierdzenie, wyszukiwanie objawów w internecie, czytanie maila pięć razy przed wysłaniem. Nie odstawiaj wszystkiego naraz. Zacznij od opóźnienia (najpierw odczekaj 10 minut, potem 30), potem zmniejsz liczbę powtórzeń. Pierwsze dni są zwykle trudniejsze – lęk rośnie, zanim spadnie. To normalny etap uczenia się, a nie dowód, że metoda nie działa.

Ćwicz tolerowanie niepewności w małych dawkach

Niepewność jest jak mięsień – rośnie odporność na nią przez ćwiczenie. Wybierz restaurację bez czytania opinii. Wyślij wiadomość bez trzykrotnego poprawiania. Zaplanuj wolne popołudnie bez rozpisanego planu. Po każdym takim eksperymencie zanotuj, czego się obawiałeś, a co faktycznie się wydarzyło. Z czasem gromadzisz własne dowody, że niepewność da się znieść.

Zadbaj o podstawy: sen, ruch, używki

Układ nerwowy, który jest niewyspany, nieruszany i pobudzony kofeiną, reaguje silniej. Regularna aktywność fizyczna ma udokumentowany wpływ na obniżenie objawów lękowych – Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym 150–300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo. Stałe pory snu i ograniczenie ekranów przed zaśnięciem pomagają wyciszyć wieczorne myśli. Warto obserwować wpływ kofeiny, bo jej nadmiar daje objawy podobne do lęku (kołatanie serca, drżenie). Alkohol łagodzi napięcie wieczorem, ale następnego dnia często je nasila.

Mów bliskim, czego potrzebujesz, zamiast ich testować

Zamiast pytać trzeci raz „na pewno się nie gniewasz?”, powiedz wprost: „Mam dziś skłonność do czytania twojego milczenia jako złości. Jeśli coś jest nie tak, powiedz mi o tym, a jeśli nie – po prostu potrzebuję chwili, żeby się uspokoić”. Taki komunikat bierze odpowiedzialność za własną reakcję i nie obciąża partnera rolą stałego uspokajacza. Bliscy mogą z kolei pomagać, nie podtrzymując błędnego koła: okazać wsparcie, ale nie odpowiadać w nieskończoność na te same pytania.

Ustal zasady korzystania z informacji

Wyznacz jedną lub dwie pory dnia na wiadomości, wyłącz powiadomienia z portali informacyjnych, nie czytaj komentarzy pod własnymi publikacjami w gorszy dzień. To nie ucieczka od rzeczywistości, tylko ograniczenie liczby wyzwalaczy, na które twój system alarmowy reaguje mocniej niż u innych.

Czy neurotyzm można zmienić?

Przez lata dominowało przekonanie, że osobowość dorosłego człowieka jest „zabetonowana”. Badania tego nie potwierdzają. Najmocniejszym dowodem jest systematyczny przegląd badań nad zmianą osobowości w wyniku interwencji (Roberts i wsp., 2017, „Psychological Bulletin”). Objął 207 badań. Interwencje, trwające średnio 24 tygodnie, wiązały się z wyraźną zmianą cech osobowości, a najbardziej zmieniała się właśnie stabilność emocjonalna, czyli odwrotność neurotyzmu. Zmiany utrzymywały się w pomiarach odroczonych, wykonanych po zakończeniu interwencji, a rodzaj zastosowanej terapii nie miał dużego znaczenia. Największą poprawę obserwowano u osób leczonych z powodu zaburzeń lękowych.

Według autorów po około trzech miesiącach leczenia stabilność emocjonalna wzrastała średnio mniej więcej o połowę tego, o ile zwykle rośnie w ciągu całego dorosłego życia. Trzeba uczciwie dodać, że część tej zmiany może odzwierciedlać ustąpienie objawów, a nie przebudowę samej cechy. Mimo to wniosek jest jasny: neurotyzm to nie wyrok. Na pytanie, czy neurotyzm da się wyleczyć, odpowiedź brzmi więc: nie leczy się go jak choroby, ale jego nasilenie i skutki można realnie zmniejszyć.

Obiecujące jest także podejście transdiagnostyczne. Zespół Davida Barlowa z Uniwersytetu Bostońskiego opracował Ujednolicony Protokół (ang. Unified Protocol), który zamiast leczyć osobno każde zaburzenie, celuje we wspólny mianownik zaburzeń emocjonalnych – czyli w procesy związane z neurotyzmem. W randomizowanym badaniu opublikowanym w „JAMA Psychiatry” (2017, 223 pacjentów) protokół okazał się równie skuteczny jak metody dedykowane konkretnym zaburzeniom lękowym, przy mniejszej liczbie osób przerywających terapię.

Leki nie są przepisywane „na neurotyzm”, bo to nie diagnoza. Psychiatra może je zaproponować, jeśli rozpozna np. zaburzenie lękowe lub depresję. Istnieją badania sugerujące, że leczenie przeciwdepresyjne obniża także wyniki w skalach neurotyzmu, ale o włączeniu, dawkowaniu i odstawieniu leków zawsze decyduje lekarz – nie należy ich ani przyjmować, ani odstawiać na własną rękę.

Kiedy samopomoc to za mało – sygnały, że warto iść do specjalisty

Wysoki neurotyzm sam w sobie nie wymaga leczenia. Są jednak sytuacje, w których warto przestać radzić sobie w pojedynkę. Poniższe zestawienie nie służy do samodiagnozy – pomaga ocenić, czy konsultacja może być potrzebna.

W ramach NFZ do psychiatry nie potrzebujesz skierowania. Jeśli w twojej okolicy działa Centrum Zdrowia Psychicznego, możesz zgłosić się do jego punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego bez skierowania i bez wcześniejszego umawiania wizyty – tam pomogą ustalić, jaka forma pomocy będzie najwłaściwsza.

Najczęstsze błędy w radzeniu sobie z neurotyzmem

Podsumowanie

Neurotyk to w języku psychologii osoba z wysokim natężeniem neurotyzmu – cechy osobowości, którą każdy ma w jakimś stopniu, a która u niektórych ludzi sprawia, że negatywne emocje pojawiają się częściej, są silniejsze i trwają dłużej. To nie diagnoza i nie choroba, choć wysoki neurotyzm wyraźnie zwiększa ryzyko zaburzeń lękowych i depresyjnych.

W codziennym życiu neurotyzm widać w pracy (staranność i nadmierne napięcie), w związkach (czujność na odrzucenie i potrzeba zapewnień), w ciele, śnie i przy podejmowaniu decyzji. Napędzają go konkretne mechanizmy: czuły system alarmowy, zamartwianie się, nietolerancja niepewności i unikanie. Właśnie na nie można realnie wpływać – zarówno samodzielnie, jak i w psychoterapii, która według metaanaliz potrafi w ciągu kilku miesięcy wyraźnie zwiększyć stabilność emocjonalną.

Źródła i materiały referencyjne

• Lahey B.B. (2009). Public health significance of neuroticism. American Psychologist, 64(4), 241–256.
• Roberts B.W. i wsp. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141.
• Vukasović T., Bratko D. (2015). Heritability of personality: A meta-analysis of behavior genetic studies. Psychological Bulletin, 141(4), 769–785.
• Kotov R. i wsp. (2010). Linking „big” personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821.
• Jeronimus B.F. i wsp. (2016). Neuroticism’s prospective association with mental disorders halves after adjustment for baseline symptoms and psychiatric history, but the adjusted association hardly decays with time: a meta-analysis on 59 longitudinal/prospective studies with 443 313 participants. Psychological Medicine.
• Malouff J.M. i wsp. (2010). The Five-Factor Model of personality and relationship satisfaction of intimate partners: A meta-analysis. Journal of Research in Personality, 44(1), 124–127.
• Turiano N.A. i wsp. (2012). Big 5 personality traits and interleukin-6: Evidence for „healthy neuroticism” in a US population sample. Brain, Behavior, and Immunity, 28, 83–89.
• Barlow D.H. i wsp. (2017). The Unified Protocol for Transdiagnostic Treatment of Emotional Disorders compared with diagnosis-specific protocols for anxiety disorders. JAMA Psychiatry, 74(9), 875–884.
• Badanie EZOP – Polska (2012). Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej.
• Światowa Organizacja Zdrowia. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 i ICD-11; American Psychiatric Association. DSM-5.
• Ministerstwo Zdrowia / pacjent.gov.pl – informacje o Centrach Zdrowia Psychicznego i telefonach wsparcia w kryzysie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)