Uzależnienie to przewlekły stan, w którym osoba traci kontrolę nad swoim zachowaniem w związku z przyjmowaniem substancji lub angażowaniem się w określone aktywności. Może dotyczyć zarówno nadużywania środków psychoaktywnych, takich jak alkohol, narkotyki czy leki, jak i działań behawioralnych, takich jak hazard, zakupy czy jedzenie. Uzależnienie prowadzi do destrukcyjnych zmian w funkcjonowaniu psychicznym, fizycznym i społecznym osoby.
Mechanizm uzależnienia
Przyjmowanie substancji psychoaktywnych lub angażowanie się w uzależniające czynności wpływa na układ nagrody w mózgu, powodując:
- Potrzebę zwiększania dawki w celu osiągnięcia podobnych efektów (zjawisko tolerancji).
- Osłabienie kontroli nad zachowaniami związanymi z nałogiem.
- Silny przymus kontynuowania działania mimo negatywnych konsekwencji.
Rodzaje uzależnień
- Uzależnienia chemiczne:
- Alkohol, narkotyki, leki, tytoń.
- Uzależnienia behawioralne:
- Hazard, zakupy, seks, jedzenie, korzystanie z internetu.
Najczęstsze uzależnienia
1. Alkoholizm
Najbardziej rozpowszechniona forma uzależnienia. Zgodnie z kryteriami ICD-10 diagnoza „zespołu uzależnienia od alkoholu” wymaga obecności przynajmniej trzech z poniższych objawów przez miesiąc w ciągu ostatniego roku:
- Silne pragnienie lub przymus picia.
- Trudność w kontrolowaniu ilości spożywanego alkoholu.
- Objawy abstynencyjne przy odstawieniu.
- Tolerancja – potrzeba zwiększania ilości alkoholu, by osiągnąć podobne efekty.
- Zaniedbywanie innych aktywności i zainteresowań na rzecz picia.
- Kontynuowanie picia mimo jego szkodliwych skutków.
2. Uzależnienie od tytoniu
Rosnąca liczba osób szuka pomocy z powodu nałogu palenia papierosów, co wiąże się z negatywnymi skutkami zdrowotnymi, takimi jak choroby układu oddechowego i sercowo-naczyniowego.
3. Uzależnienia behawioralne
- Hazard: Utrata kontroli nad grą mimo negatywnych konsekwencji finansowych i społecznych.
- Zakupy: Kompulsywne kupowanie rzeczy, które nie są potrzebne, prowadzące do długów i konfliktów.
- Jedzenie: Zaburzenia odżywiania, takie jak kompulsywne objadanie się.
Psychodynamiczne rozumienie uzależnienia
Według podejścia psychodynamicznego uzależnienie jest mechanizmem obronnym, który chroni przed doświadczaniem wewnętrznych, nieuświadomionych konfliktów.
- Odkrycie i przepracowanie tych konfliktów w terapii pozwala lepiej zrozumieć schematy prowadzące do nałogu i rozwijać zdrowsze mechanizmy radzenia sobie.
Leczenie uzależnienia
1. Farmakoterapia
- Leki pomagają złagodzić objawy abstynencyjne i wspierać utrzymanie abstynencji (np. disulfiram w leczeniu alkoholizmu).
- Leczenie uzależnień od narkotyków czy tytoniu może obejmować substytuty (np. nikotynowe terapie zastępcze).
2. Psychoterapia
- Terapia indywidualna: Pozwala na pracę nad przyczynami uzależnienia i rozwojem zdrowszych schematów zachowania.
- Terapia grupowa: Wspiera w budowaniu sieci wsparcia społecznego i wymianie doświadczeń z innymi osobami uzależnionymi.
3. Cele terapeutyczne
- W początkowych stadiach uzależnienia: Możliwość powrotu do kontrolowanego spożycia substancji (np. alkoholu).
- W zaawansowanych przypadkach: Osiągnięcie i utrzymanie całkowitej abstynencji.
4. Wsparcie społeczne
- Grupy wsparcia (np. Anonimowi Alkoholicy) pomagają w utrzymaniu abstynencji i integracji społecznej.
Długofalowe skutki uzależnienia
Nieleczone uzależnienie prowadzi do:
- Powikłań zdrowotnych: Choroby wątroby, układu nerwowego, serca.
- Pogorszenia funkcjonowania społecznego: Konflikty rodzinne, izolacja, utrata pracy.
- Problemów psychicznych: Depresja, lęk, obniżona samoocena.
Podsumowanie
Uzależnienie to poważne zaburzenie, które wpływa na zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne. Wczesne rozpoznanie problemu i podjęcie odpowiedniego leczenia pozwalają na skuteczną walkę z nałogiem. Kluczowe znaczenie ma profesjonalne wsparcie terapeutyczne, farmakoterapia oraz zaangażowanie pacjenta w proces zdrowienia. Dzięki odpowiedniemu podejściu wiele osób uzależnionych jest w stanie odzyskać kontrolę nad swoim życiem.
